Đảo Lý Sơn, viên ngọc quý giữa biển Đông, không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên mà còn mang trong mình một dòng chảy lịch sử phong phú được thể hiện qua hệ thống danh xưng thay đổi theo thời gian.
Từ gốc tích dân gian đến dấu ấn trong sử liệu quốc tế
Tên gọi nguyên gốc và phổ biến nhất trong dân gian của Lý Sơn là Cù Lao Ré. Trong đó, “Cù Lao” vốn được Việt hóa từ chữ Pulau của ngôn ngữ Malayo-Polynésien có nghĩa là đảo; còn “Ré” xuất phát từ việc xưa kia nơi đây vốn là vùng rừng hoang mọc đầy cây ré.
Trong các hải trình cổ, hòn đảo sớm lọt vào tầm mắt của các nhà hàng hải phương Đông. Tài liệu Doanh Nhai Thắng Lãm của Mã Hoan (đời Minh, Trung Quốc) chép về chuyến hải hành năm 1433 của Trịnh Hòa đã nhắc đến đảo với tên gọi Wai Lo Shan (Ngoại La Sơn). Đến thế kỷ XIX, trong bản đồ An Nam Đại Quốc Họa Đồ (1831), giáo sĩ L. Taberd lại định danh vùng đất này là Poulo Canton.
Khẳng định chủ quyền qua thư tịch cổ Việt Nam
Dấu ấn quản lý hành chính của người Việt tại Lý Sơn được ghi nhận sớm nhất trong Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư của Đỗ Bá (thế kỷ XVII). Tại đây, ông gọi Cù Lao Ré là Du Trường Sơn và mô tả: “Ở ngoài cửa biển Sa Kỳ có một núi, trên núi có nhiều sản mộc, có đặt quan Tuần sát”. Điều này khẳng định ngay từ thời Lê, Lý Sơn đã nằm dưới sự quản lý chặt chẽ của chính quyền phong kiến. Sau đó, nhà nghiên cứu H. Dumoutier khi vẽ lại bản đồ này đã gọi đảo là Hải Du Trường Sơn.
Về mặt lịch sử dân cư, dù tài liệu chính thức về việc sáp nhập đảo vào thời nhà Hồ (năm 1402) còn chưa rõ ràng, nhưng theo gia phả các dòng họ và nghiên cứu của GS. Diệp Đình Hoa, người Việt đã bắt đầu ra đảo định cư từ triều đại này. Đến năm 1471, khi vua Lê Thánh Tông bình định phương Nam và lập Thừa tuyên Quảng Nam, Lý Sơn chính thức thuộc sự quản lý của huyện Bình Sơn, phủ Tư Nghĩa.
Những biến động hành chính từ thời Nguyễn đến hiện đại
Dưới thời các Chúa Nguyễn, đảo vẫn giữ tên gọi Cù Lao Ré với hai phường An Hải và An Vĩnh. Đến triều Gia Long, đơn vị này được nâng lên thành Tổng Lý Sơn. Bước sang thời thuộc Pháp (năm 1931), tổng Lý Sơn đổi thành đồn Lý Sơn (hay đồn Bang Tá) trực thuộc Tuần vũ Quảng Ngãi.
Sau Cách mạng Tháng 8 năm 1945, đảo mang tên Tổng Trần Thành, nhưng chỉ một năm sau đó được đổi thành xã Lý Sơn. Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1951), thực dân Pháp từng sáp nhập đảo vào địa giới hành chính thị xã Đà Nẵng. Từ năm 1954 đến 1975, chính quyền Sài Gòn chia đảo thành hai xã Bình Vĩnh (An Vĩnh cũ) và Bình Yến (An Hải cũ) thuộc quận Bình Sơn.
Sau ngày đất nước thống nhất, danh xưng của các xã một lần nữa thay đổi. Ngày 01/01/1993, huyện đảo Lý Sơn chính thức được thành lập, gồm hai xã Lý Vĩnh và Lý Hải. Hiện nay, hai xã này bao gồm nhiều thôn và xóm tại cả Hòn Lớn và Hòn Bé, lưu giữ những nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng biển.
Đặc khu Lý Sơn
Trải qua hàng trăm năm với nhiều tên gọi khác nhau, từ Cù Lao Ré hoang sơ đến Du Trường Sơn vững chãi, hòn đảo đang đứng trước một chương mới. Từ ngày 01/07/2025, Đặc khu Lý Sơn chính thức được hình thành, kế thừa toàn bộ diện tích và dân số của huyện đảo, hứa hẹn một sự chuyển mình mạnh mẽ về kinh tế và an ninh quốc phòng trong kỷ nguyên mới.
