Trải qua nhiều đợt thám sát và khai quật từ năm 1978 đến đầu những năm 2000, các nhà khảo cổ đã xác định được hai di chỉ huyết mạch là Xóm Ốc và Suối Chình. Đây là minh chứng cho quá trình cư trú liên tục và bền bỉ của con người trên đảo suốt gần 1.000 năm, từ giai đoạn Tiền Sa Huỳnh đến khi chuyển tiếp sang văn hóa Champa.
Di chỉ Xóm Ốc: “Kinh đô” của cư dân hải đảo cổ
Di tích Xóm Ốc (xã Lý Vĩnh) là một trong những địa điểm quan trọng nhất với tầng văn hóa dày tới 1,5m, phản ánh đời sống ổn định lâu dài.
Đặc trưng tầng văn hóa: Điểm độc đáo nhất là cấu tạo tầng văn hóa gồm lớp vỏ nhuyễn thể dày đặc đan xen với gốm và xương thú. Điều này cho thấy chiến lược sinh kế của cư dân hoàn toàn gắn liền với đại dương.
Táng tục đa dạng: * Mộ nồi (Mộ vò): Chủ yếu dành cho trẻ em với các quan tài gốm chôn đứng. Tục cải táng trẻ em trong nồi gốm tại đây mang phong cách của các giai đoạn Long Thạnh và Bình Châu.
Mộ huyệt đất: Đặc biệt là sự xuất hiện của mộ song táng (một nam 50-60 tuổi và một nữ 20-25 tuổi) chôn chồng lên nhau. Đây là phát hiện hiếm hoi, đi kèm đồ tùy táng phong phú như mũi tên đồng, bát bồng, và đặc biệt là chiếc ốc đụn quý giá trên ngực người nữ.
Nghệ thuật chế tác: Cư dân Xóm Ốc đã đạt đến trình độ thượng thừa trong việc chế tác đồ trang sức từ vỏ ốc biển (tai tượng, ốc cừ, ốc đụn) và kỹ thuật gốm tô màu, vạch que tạo hình sóng nước, mây mưa đầy lãng mạn.
Di chỉ Suối Chình: Giai đoạn chuyển tiếp và phát triển cao
Nằm cách Xóm Ốc 3km về phía Đông, Suối Chình (xã Lý Hải) được xem là giai đoạn muộn, tiếp nối và phát triển từ nền tảng Xóm Ốc.
Sự kế thừa và biến đổi: Suối Chình vẫn giữ nét đặc trưng của tầng văn hóa vỏ nhuyễn thể và tục chôn mộ nồi cải táng trẻ em. Tuy nhiên, kỹ thuật chế tác đá và trang sức vỏ ốc đã tiến lên một trình độ cao hơn với các loại cuốc có vai, mai đá và lõi vòng được cắt rời tỉ mỉ.
Giao lưu văn hóa rộng rãi: Tại đây, các nhà khảo cổ tìm thấy sự hiện diện rõ nét của các yếu tố ngoại sinh:
Gốm phong cách Hán: Hoa văn in ô vuông trám lồng và tiền đồng Ngũ Thù minh chứng cho mối giao thương đường biển nhộn nhịp.
Gốm Champa sớm: Sự xuất hiện của bình hình trứng và vòi ấm (Kendi) đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ Sa Huỳnh muộn sang văn hóa Champa.
Hệ thống hiện vật: Kho tàng trí tuệ của người xưa
Hàng chục ngàn hiện vật thu được đã phác họa nên một nền văn minh rực rỡ:
- Công cụ sản xuất: Cuốc đá, rìu đá tứ giác, bàn nghiền, chì lưới, đặc biệt là hàng trăm mũi nhọn xương chế tác từ xương cá và thú để khâu vá lưới.
- Đồ trang sức: Khuyên tai ba mấu nhọn, hạt chuỗi thủy tinh xanh nõn chuối, nhẫn vỏ ốc xéo, và các loại vòng tay vỏ trai tai tượng.
- Kỹ nghệ dệt: Sự xuất hiện của dọi xe chỉ cho thấy cư dân cổ đã biết xe sợi dệt vải ngay trên đảo.
Ý nghĩa lịch sử và Tầm nhìn biển đảo
Nghiên cứu văn hóa Sa Huỳnh tại Lý Sơn đã mang lại những góc nhìn mới đầy đột phá cho khảo cổ học Việt Nam:
Tuyến hợp phần từ biển: Khẳng định nguồn gốc thành tạo văn hóa Sa Huỳnh không chỉ từ vùng núi hay đồng bằng mà còn có một “tuyến biển” cực kỳ quan trọng, kết nối các đảo từ Thổ Chu, Côn Đảo đến Lý Sơn và Cù Lao Chàm.
Năng lực ứng xử với không gian biển: Cư dân Lý Sơn cổ đại không chỉ bám biển để sinh tồn mà còn tận dụng đại dương như một con đường giao thông huyết mạch để giao lưu văn hóa với phương Bắc và các vùng lân cận.
Niên đại: Với kết quả phóng xạ C14, giai đoạn muộn của Xóm Ốc được xác định vào khoảng 1.900 năm trước, trong khi lớp sớm Tiền Sa Huỳnh có thể lên tới 3.000 năm cách ngày nay.
Kết luận: Di sản khảo cổ học tại Xóm Ốc và Suối Chình đã khẳng định Lý Sơn là một địa bàn cư trú chiến lược, một trung tâm văn hóa biển tiêu biểu của người Việt cổ. Những cư dân ấy đã không chỉ thích nghi mà còn thăng hoa trong môi trường hải đảo, đặt nền móng vững chắc cho chủ quyền và văn hóa dân tộc giữa Biển Đông từ hàng ngàn năm trước.
