Việc người Việt tiếp nhận thần Pô Inư Nagar và biến thành Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi tại Lý Sơn không chỉ là sự kế thừa về địa điểm thờ tự, mà còn là một cuộc đối thoại tâm linh sâu sắc. Tại dinh Thiên Y A Na ở thôn Đông (xã Lý Vĩnh) và Trung Yên (xã Lý Hải), đức tin của người Chăm về một “Nữ thần Xứ sở” cai quản đất đai đã hòa nhập vào mạch ngầm thờ Mẫu của người Việt, tạo nên một tấm lá chắn tâm linh vững chãi cho cư dân hải đảo trước sóng gió đại dương.
Di sản Giếng cổ: Mạch sống vĩnh cửu giữa lòng đảo
Bên cạnh hệ thống đền miếu, các giếng Chăm (giếng Bộng) chính là chứng tích sống động nhất về trình độ kỹ thuật và sự am hiểu thiên nhiên của cư dân Chămpa cổ.
Kỹ thuật “ngăn mặn, giữ ngọt”: Sự tồn tại của giếng Xó La ngay sát mép biển nhưng nước vẫn trong, ngọt và mạch nước dồi dào là một kỳ tích về thủy lợi. Việc lót gỗ quỷ ở đáy giếng không chỉ giúp làm sạch nước mà còn giữ cho thành giếng ổn định trước áp lực của cát và sóng.
Tên gọi và nguồn gốc: Những danh xưng như “Xó La” hay các biến âm “giếng Bộng” gợi nhắc về một quá khứ cư dân Malayopolynésiens đã từng làm chủ vùng eo biển lặng gió này, biến nơi đây thành một thương cảng nhỏ – điểm dừng chân lấy nước ngọt lý tưởng cho các đoàn thuyền buồm trên hành trình mậu dịch Đông Nam Á.
Sự tiếp biến tại Chùa Hang: Từ đền thờ Hindu đến Thiên Khổng Thạch Tự
Chùa Hang (Thiên Khổng Thạch Tự) là minh chứng điển hình nhất cho sự tiếp nối văn hóa “chồng xếp” (stratification). Từ một ngôi đền Ấn Độ giáo thờ các vị thần Vishnu hay Siva với các bệ đá xanh vuông vắn, người Việt đã khéo léo chuyển hóa thành không gian thờ Phật.
Dấu ấn Mật tông: Những truyền thuyết về các vị thiền sư họ Trần (Trần Công Châu, Trần Công Tiểm) với phép thần thông “lấy nón làm thuyền” không chỉ phản ánh màu sắc Phật giáo Mật tông mà còn phảng phất hình ảnh của các tu sĩ Ấn Độ giáo tu luyện khổ hạnh. Điều này cho thấy đức tin của lớp cư dân sau đã bao trùm và dung dưỡng cả những huyền thoại của lớp cư dân trước.
Kiến trúc và không gian: Dù những pho tượng đá Chăm được H. Parmentier mô tả vào năm 1924 nay đã không còn, nhưng “phần hồn” của di tích – sự tĩnh lặng, thâm nghiêm của hang đá dưới chân núi Thới Lới – vẫn duy trì vẹn nguyên giá trị từ thời Chămpa đến nay.
Miếu Bà Lồi và biểu tượng Bò thần Nandin
Phế tích miếu Bà Lồi cùng sự hiện diện của Bò thần Nandin (vật cưỡi của thần Siva) khẳng định mạnh mẽ sự tồn tại của một cộng đồng theo Hindu giáo phồn thịnh trên đảo. Kỹ thuật chồng xếp đá san hô để xây dựng đền miếu là một nét đặc thù của kiến trúc Chăm hải đảo, tận dụng nguồn nguyên liệu bản địa để phụng sự thần linh. Tuy quy mô đền miếu tại Lý Sơn không đồ sộ như những tháp gạch ở đất liền, nhưng giá trị của chúng nằm ở chỗ đã trở thành một phần không thể tách rời trong sơ đồ tâm linh của người Việt: “Cung kính thần bản xứ để cầu chúc sự bình an trên vùng đất mới”.
Một diện mạo văn hóa “Sa Huỳnh – Chăm – Việt”
Nhìn lại toàn bộ tiến trình lịch sử, văn hóa Chămpa trên đảo Lý Sơn không biến mất mà chuyển hóa thành một lớp “trầm tích văn hóa” thấm sâu vào đời sống người Việt. Từ những mảnh bình hình trứng ẩn mình dưới lòng đất Suối Chình, đến những giếng nước ngọt lịm mùa khô hạn và các ngôi đền trong hang đá, tất cả tạo nên một diện mạo Lý Sơn độc đáo: Kiên cường về chủ quyền nhưng bao dung và hòa hợp về văn hóa. Chính sự tiếp nối này đã giúp cư dân đảo Lý Sơn có thêm sức mạnh tinh thần để bám biển, giữ đảo và viết tiếp bản hùng ca về chủ quyền biển đảo của Tổ quốc.
