Lịch sử khẩn hoang vùng đất Quảng Ngãi là một tiến trình vận động không ngừng nghỉ của những lớp cư dân từ phương Bắc. Qua các thư tịch cổ và gia phả dòng họ, chúng ta có thể nhận diện ba làn sóng di dân trọng yếu do Nhà nước tổ chức, đặt nền móng cho sự xác lập chủ quyền của người Việt tại vùng đất này.
Ba làn sóng di dân chiến lược vào Quảng Ngãi
Công cuộc Nam tiến từ vùng đất Bắc Bộ vào tỉnh Quảng Ngãi được thúc đẩy bởi các biến động chính trị và nhu cầu mở mang bờ cõi:
- Lớp di dân thời Hồ (Năm 1402): Diễn ra ngay sau hiệp ước cắt đất của vua Chăm Jaya Sinhavarman. Hai châu Thăng Hoa và Tư Nghĩa chính thức tiếp nhận những nhóm cư dân Việt đầu tiên dưới sự tổ chức của nhà Hồ.
- Lớp di dân thời Lê Thánh Tông (Năm 1471): Sau cuộc bình Chiêm đại thắng, vua Lê Thánh Tông sáp nhập vùng đất này vào cương thổ Đại Việt, đặt tên Đạo Thừa Tuyên Quảng Nam. Đây là đợt di dân quy mô lớn, đưa người Việt vào định cư ổn định tại phủ Tư Nghĩa.
- Lớp di dân thời Chúa Nguyễn Hoàng (Năm 1558): Khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ phía Nam, ông đã thực hiện chính sách bình định, mở mang đất đai nhằm xây dựng thế lực cát cứ. Làn sóng này mang tính chất củng cố và phát triển chiều sâu cho các làng mạc Việt.
Ngoài ba cuộc di dân chính thống, lịch sử còn ghi nhận những dòng người di cư tự do của nông dân miền Bắc trong thời nhà Trần hoặc những thời kỳ loạn lạc Nam – Bắc triều.
Sự xác lập chủ quyền trên “Cù Lao Ré”
Khi vùng đất ven biển Quảng Ngãi đã dần ổn định, những ngư dân can trường từ đất liền đã vượt sóng ra chiếm lĩnh và khai khẩn đảo Lý Sơn. Theo khảo cứu, có 15 vị Tiền hiền thuộc các dòng họ từ hai làng An Hải và An Vĩnh (vùng cửa Sa Kỳ, phủ Bình Sơn) đã đi thuyền ra đảo lập làng.
Về thời điểm người Việt chính thức hiện diện trên đảo, các nhà nghiên cứu vẫn đang có những góc nhìn đa dạng:
Sách “Non nước xứ Quảng” (Phạm Trung Việt) xác định mốc thời gian là năm 1604, dưới triều vua Lê Kính Tông.
Tuy nhiên, dựa trên khảo sát gia phả dòng họ, PGS. Diệp Đình Hoa nhận định cuộc di cư có thể đã diễn ra sớm hơn, thậm chí từ thời nhà Hồ.
Thiết chế làng xã và Hệ thống Tiền hiền tại Lý Sơn
Người Việt ra đảo đã lập nên hai phường (sau gọi là xã) mang tên gốc của quê hương là An Vĩnh và An Hải. Đây là cách để những người con xa xứ nhớ về nguồn cội Sa Kỳ.
Làng An Vĩnh (Phía Tây đảo)
- Được khai khẩn bởi 7 dòng họ: Phạm Văn, Phạm Quang, Võ Văn, Lê, Nguyễn, Võ Xuân và Đặng.
- Lưu ý lịch sử: Dù ban đầu có 7 họ, nhưng theo thời gian, vì những lý do khách quan, ngôi vị Tiền hiền tại đình làng An Vĩnh hiện nay chỉ còn thờ phụng Lục tộc Tiền hiền (không còn ngôi vị của họ Đặng).
Làng An Hải (Phía Đông đảo)
- Được khai phá trên vùng đất phì nhiêu ven chân núi Thới Lới bởi 8 dòng họ: Nguyễn, Dương, Trương, Trần, Võ, Nguyễn Đình, Nguyễn Văn và Lê.
- Lưu ý lịch sử: Tương tự như làng An Vĩnh, đình làng Lý Hải (An Hải xưa) hiện nay chỉ còn thờ phụng Thất tộc Tiền hiền, do ngôi vị của họ Lê không còn hiện diện trong nghi thức tế tự chính thức tại đình.
Lời kết: Công cuộc khẩn hoang của 15 vị Tiền hiền tại Lý Sơn không chỉ là việc khai phá đất đai để trồng hành, trồng tỏi hay đánh bắt cá, mà còn là sự xác lập cột mốc chủ quyền văn hóa và cương thổ thiêng liêng của dân tộc Việt Nam giữa trùng khơi. Hệ thống đình làng và các dòng họ Tiền hiền chính là sợi dây kết nối quá khứ huy hoàng với hiện tại kiên trung của Đặc khu Lý Sơn.
