Ngay sau khi đất nước thống nhất, những đoàn khảo cổ dân tộc học đầu tiên đã bắt đầu hành trình nghiên cứu trên đảo Lý Sơn. Đặc biệt, trong những năm gần đây, sự phối hợp giữa tỉnh Quảng Ngãi, Viện Khảo cổ học và Trường Đại học Quốc gia Hà Nội đã mang lại nhiều phát hiện quan trọng qua các đợt khai quật tại Xóm Ốc (xã Lý Vĩnh) và Suối Chình (xã Lý Hải). Với tầng văn hóa dày trên 1m, các nhà khoa học đã tìm thấy hệ thống chứng tích vật chất phong phú: từ công cụ sản xuất bằng vỏ nhuyễn thể và đá (ghè đập, rìu, dùi) đến vũ khí bằng đồng, sắt (mũi tên, dao kiếm). Đồ dùng sinh hoạt như nồi, vò, bát được trang trí tinh xảo bằng thủ pháp khắc vạch, in ấn; cùng với đó là trang sức thủy tinh và đá quý. Những di vật này đã tái hiện cuộc sống của lớp cư dân từ hơn 4.000 năm trước — những người thuộc các phức hệ văn hóa Phùng Nguyên – Đông Sơn, Long Thạnh – Sa Huỳnh và Cầu Sắt – Dốc Chùa, đã từ vùng cao tiến xuống đồng bằng và duyên hải để khai hoang, lấn biển.
Lớp cư dân sớm nhất đặt chân lên đảo khoảng 3.000 năm trước, có nguồn gốc từ vùng duyên hải Đức Phổ, Bình Sơn hoặc các đảo ven bờ như Hòn Tre, Phú Quý. Họ để lại các công cụ từ sản vật biển và tục chôn cất người chết trong mộ nồi bát úp nhau. Tiếp nối là cư dân văn hóa Bình Châu từ Quảng Nam, Quảng Ngãi đến cộng cư, thúc đẩy sự phát triển của thời đại đồ đồng. Minh chứng tiêu biểu là ngôi mộ đất song táng tại Xóm Ốc với những vật dụng tô màu đỏ và ánh chì đen, cùng mũi tên đồng kiểu cánh én đặc trưng. Đến khoảng 2.000 năm trước, một cuộc bùng nổ dân cư đã diễn ra khi cư dân Xóm Ốc lan tỏa sang Suối Chình, đánh dấu bước chuyển mình từ kỹ thuật luyện đồng sang sắt. Đây cũng là giai đoạn các yếu tố văn hóa Chăm sớm nảy nở và chuyển hóa từ nền tảng Sa Huỳnh cổ điển, thể hiện qua kỹ thuật gốm xương mịn, độ nung cao và tục chôn cất hài cốt trong chum lọ.
Dấu ấn văn hóa Chăm sớm tại Lý Sơn còn là kết quả của quá trình dung hợp văn hóa bản địa với các luồng ảnh hưởng ngoại lai đa dạng. Đó là những chiếc rìu xéo bằng đồng phảng phất bóng dáng văn hóa Đông Sơn từ vùng Sông Lam; là khuyên tai đá quý hình vành khăn nhiều cánh hay hạt trang sức bằng đá Crystal trong suốt mang hơi hướng từ Ấn Độ. Nổi bật hơn cả là mối giao thương đường biển nhộn nhịp, được minh chứng qua sự hiện diện của đồng tiền Ngũ Thù thời Đông Hán, cùng các loại gốm có hoa văn ô vuông, trám lồng mang phong cách phương Bắc. Những chiếc chum táng đáy bằng trang trí hồi văn dày đặc và lọ gốm kiểu Hán được địa phương hóa đã tạo nên một diện mạo văn hóa Sa Huỳnh – Chăm sớm độc đáo. Có thể khẳng định, nền tảng văn hóa đầu tiên tại Lý Sơn chính là sự phát triển nội tại của phức hợp Long Thạnh – Sa Huỳnh, được bồi đắp bởi quá trình giao lưu xa rộng trong môi trường hải đảo đặc thù.
Văn hóa truyền thống đảo Lý Sơn
