Nếu như lớp văn hóa Sa Huỳnh và Chăm là những trầm tích ngưng kết trong lòng đất đá, thì văn hóa Việt tại Lý Sơn lại như một thực thể sống động, liên tục bồi đắp và triển nở như những vòng gỗ cổ thụ suốt hơn bốn thế kỷ qua.
Khởi nguồn từ thế kỷ XVI – XVII, theo chân những đợt di dân từ vùng lục địa (chủ yếu là vùng ngũ xã thuộc huyện Bình Sơn, phủ Tư Nghĩa xưa), các bậc tiền hiền của 13 dòng họ đầu tiên đã vượt sóng ra khơi, đặt nền móng cho sự hiện diện bền vững của người Việt trên đảo. Nếp sống cũ từ đất liền đã được “biển hóa” một cách ngoạn mục để thích nghi với điều kiện khắc nghiệt: người dân tận dụng lớp đất đỏ bazan từ những ngọn núi lửa đã tắt như Thới Lới, Giếng Tiền kết hợp với cát trắng san hô để tạo nên kỹ nghệ canh tác hành, tỏi độc nhất vô nhị. Sự chuyển đổi từ nông nghiệp thuần túy sang kinh tế “nông – ngư – thương” không chỉ thay đổi diện mạo đời sống mà còn hình thành nên các vạn chài gắn kết chặt chẽ với làng xã, tạo ra một cấu trúc xã hội vừa mang tính dòng tộc, vừa mang tính cộng đồng biển đảo sâu sắc.
Tính độc đáo của văn hóa Việt tại Lý Sơn còn được khẳng định qua hệ thống kiến trúc nhà ở truyền thống và đền đài. Nếu Hội An tự hào với những dãy phố thương cảng, thì Lý Sơn sở hữu một “hệ sinh thái” di tích dày đặc với các ngôi đình làng (đình An Vĩnh, đình An Hải) mang kiến trúc hình chữ Công hoặc chữ Đinh, nơi thờ phụng các vị tiền hiền khai khẩn. Sức sống của văn hóa Việt còn nằm ở khả năng dung hợp và tiếp biến; người Việt không bài trừ di sản của người đi trước mà trân trọng tiếp nhận, thể hiện qua việc thờ phụng Thiên Y A Na hay cải biến các hang động Chăm thành chùa thờ Phật (Chùa Hang, Chùa Đục). Điều này phản ánh tâm thức hòa hợp, nhân bản, biến những không gian linh thiêng của tiền nhân thành nơi nương tựa tâm linh cho cư dân mới trong cuộc đối mặt với sóng gió đại dương.
Đặc biệt, nhắc đến lịch sử văn hóa Việt trên đảo Lý Sơn, không thể không nhắc đến “linh hồn” của đảo: Hùng binh Hoàng Sa. Từ thời các chúa Nguyễn đến vương triều nhà Nguyễn sau này, Lý Sơn đã trở thành căn cứ xuất phát của Đội Hoàng Sa kiêm quản Trường Sa. Những người con ưu tú của đảo đã vâng mệnh triều đình, hằng năm vượt trùng khơi trên những chiếc ghe bầu thô sơ để đo đạc hải trình, cắm mốc chủ quyền và khai thác sản vật. Để tưởng nhớ những người lính ra đi không trở về, nghi lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa đã ra đời và duy trì suốt hàng trăm năm. Đây là một “văn hóa phi vật thể” vô giá, nơi niềm tin tâm linh hòa quyện với lòng yêu nước nồng nàn. Những hình nhân bằng tre và đất sét (thế thân cho người lính) được thả trôi theo những con thuyền ra biển không chỉ là một nghi thức tống tiễn tai ương mà còn là lời thề khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
Hệ thống các Âm Linh Tự và các mộ gió trên đảo chính là những “cột mốc sống” bằng tâm linh, nhắc nhớ về cái giá của sự bình yên và toàn vẹn lãnh thổ. Sự tôn vinh các tổ họ ngang hàng với Thành hoàng làng trong không gian đình miếu cho thấy đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt tại đây đã đạt đến sự trang trọng tuyệt đối. Các lễ hội đua thuyền tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng) vào dịp Tết Nguyên Đán hay lễ hội dồi bòng không chỉ đơn thuần là trò chơi dân gian mà là những cuộc diễn tập tinh thần thượng võ, sự phối hợp đồng đội nhịp nhàng của những cư dân vốn coi biển là nhà, coi tàu thuyền là đôi chân.
Có thể nói, lớp văn hóa Việt tại Lý Sơn là một bản tổng phổ hài hòa giữa yếu tố bản địa và sự giao thoa xa rộng. Với bề dày lịch sử ngót 400 năm, từ những bước chân đầu tiên của các vị tiền hiền đến những lớp lính Hoàng Sa anh dũng, văn hóa Việt đã xác lập một bản sắc đầy tự hào: kiên cường trước thiên tai, bao dung trong tín ngưỡng và sắt son với chủ quyền dân tộc. Nhìn lại chặng đường ấy, chúng ta không chỉ thấy những di sản quý báu của quá khứ mà còn thấy được tầm nhìn “đại dương” của một dân tộc luôn hướng ra biển lớn để sinh tồn và phát triển. Đảo Lý Sơn, vì thế, không chỉ là một địa danh địa lý, mà là một pháo đài văn hóa – lịch sử không thể tách rời của dân tộc Việt Nam.
