Lý Sơn ngày nay dù không còn rừng tự nhiên, nhưng những trang sử và di chỉ khảo cổ đã vẽ nên một diện mạo hoàn toàn khác về một hòn đảo xanh tươi, rậm rạp trong quá khứ.
Hoài niệm về những khu rừng cổ
Thuở xưa, rừng tự nhiên bao phủ diện tích lớn trên các đỉnh núi và thềm chân núi. Những cái tên như rừng Cây Minh, rừng Truông, rừng Nhợ, rừng Cây Gạo, rừng Bà Bút hay rừng Phật đã đi vào tâm khảm của các thế hệ cư dân đầu tiên.
Đáng chú ý, việc bảo vệ rừng đã được luật hóa rất sớm thông qua Hương ước của hai làng An Vĩnh và An Hải. Quy định phạt vạ bằng tiền đối với những ai tự ý chặt phá cây rừng đã giúp thảm thực vật nơi đây được bảo tồn nguyên vẹn suốt thời gian dài. Tuy nhiên, từ sau năm 1945, khi các quy ước cũ bị bãi bỏ, tình trạng khai thác quá mức đã khiến rừng tự nhiên biến mất hoàn toàn. Hiện nay, huyện đảo đang nỗ lực triển khai các dự án rừng trồng nhằm phủ xanh đất trống đồi trọc với những kết quả khả quan.
Hệ động vật và minh chứng từ lòng đất
Dấu tích về một thời đại “rừng rậm suối trong” được tìm thấy rõ nét tại di chỉ khảo cổ Xóm Ốc (xã Lý Vĩnh). Tại đây, các nhà khoa học đã khai quật được nhiều răng nanh, xương lợn rừng, nai và nhiều loài thú khác. Điều này khẳng định vào thời tiền sơ sử, Lý Sơn từng có hệ sinh thái rừng rậm và nguồn nước ngọt dồi dào, đủ sức nuôi sống các loài thú hoang dã quy mô lớn.
Cuốn Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư của Đỗ Bá (thế kỷ XVII) cũng từng xác nhận trên núi đảo có rất nhiều sản vật gỗ quý.
Những “chứng nhân” thực vật đặc hữu
Dù rừng xưa không còn, Lý Sơn vẫn lưu giữ những loài cây có sức sống mãnh liệt, trở thành biểu tượng của tinh thần đương đầu với bão táp:
- Cây Phong Ba (Bàng biển – Terminalia catappa): Cao từ 5–7m với tán lá mọc ngang thành tầng đẹp mắt. Thân cây u nần, quả to như dừa xiêm, nhân béo. Với bộ rễ bám sâu chắc chắn, cây là lá chắn kiên cường trước sóng gió.
- Cây Xác Máu (Họ Dứa dại – Pandanaceae): Loài cây đặc biệt có nhựa màu đỏ như máu. Đây là “nguyên liệu báu” của ngư dân: nhựa dùng để sơn ghe, nhuộm lưới; lá cây bền chắc dùng để bện dây cột buồm cho các ghe bầu vượt khơi xa.
- Các loài cây và dược liệu khác: Đảo còn là nơi trú ngụ của cây Mù u, Dừa, Phi lao và các loại dứa dại. Thảm thực vật tầm thấp rất phong phú với các loài cây bám biển như cỏ chông, rau muống biển (họ Bìm bìm). Đặc biệt, Lý Sơn là kho dược liệu quý với các vị thuốc nam như: Ngũ trâu (Tù tà), Hắc sửu, Nghĩa sâm (Sâm núi), Bạch tật lê và Hoài sơn.
Lời kết: Tìm lại dấu tích rừng xưa không chỉ để luyến tiếc một thời vàng son, mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của hệ sinh thái đối với sự sinh tồn của hòn đảo. Việc khôi phục và bảo vệ thảm thực vật hiện nay chính là chìa khóa để Lý Sơn phát triển bền vững trước biến đổi khí hậu.
